P O W R Ó T   D O   S T R O N Y   G Ł Ó W N E J          www.chalupki.pl

 

 

Procesy rzeczne i ochrona przeciwpowodziowa

 


Czescy i polscy fachowcy badali transport rumowiska (piasku i żwiru) w meandrach granicznych (zakrętach rzeki) i na polskim ode i u ku Odry poniżej ujścia Olzy oraz opracowali prognozę dalszego rozwoju meandrów. Wymywanie (erozja) brzegów oraz osadzanie mułu, piasku i żwiru (sedymentacja) na innych odcinkach cieku są procesem naturalnym, który powoduje przemieszczanie się meandrów. Stopniowe zmiany trasy koryta rzecznego nie są tak widoczne, jak nagła zmiana na przykład w wyniku przerwania meandra. Rozwój i zmiana koryta są procesem ciągłym. Dowody na to możemy znaleźć na mapach historycznych jak i w zmianach przebiegu granicy państwowej, która w latach 1741 a 1958 biegła linią środkową cieku. Również w przyszłości, rzeka będzie zmieniała swój bieg bez względu na to czy obecne koryto zostanie zachowane czy zasypane i czy meander między Chałupkami a Zabełkowem przywrócony zostanie do stanu sprzed roku 1997. Przemieszczanie się meandrów będzie trwało w dalszym ciągu. Proces ten dotyczył będzie przede wszystkim stref brzegowych, wypełnionych łatwo erodującymi sedymentami. Nie można również wykluczyć nagłej zmiany trasy koryta podczas dużych powodzi.

 

 Zdjęcie satelitarne

 

 


Po roku 1997 przemieszczanie się sedymentów pozostaje wyrównane. Nie zwiększyła się ani erozja, ani sedymentacja. Odra poniżej ujścia Olzy nie jest zagrożona przez zwiększone nanoszenie piasków i żwirów z odcinka meandrów granicznych. Polski brzeg poniżej przerwanego meandra narażony jest na wymywanie. Chodzi jednak o stosunkowo małą powierzchnię, która mogłaby zostać zapieczona przy zastosowaniu odpowiednich metod technicznych a nowe koryto nie musiałoby zostać zasypane. W nowym korycie wytworzył się naturalny próg denny. Od niego może się zacząć erodowanie dna w kierunku mostów granicznych. Temu niebezpieczeństwu można zapobiec poprzez wybudowanie umocnienia w dnie rzeki tzw. rampy, która nie przeszkadza w migracji ryb i organizmów wodnych.
Miejscem krytycznym całego odcinka Odry granicznej jest wlot do pierwszego, obecnie przerwanego meandra. W tym miejscu dochodziło do osadzania rumowiska, usypywaniu koryta rzeki, a tym samym do podpiętrzenia wody w kierunku przejścia granicznego. W dzisiejszej sytuacji, przy istnieniu nowego koryta, gromadzenie sedymentów jest wyraźnie ograniczone. Warunki przepływowe w przerwanym meandrze są obecnie lepsze niż wcześniej. Z punktu widzenia ochrony przeciwpowodziowej Bohumina ani pierwszej meander, ani pozostałe, nie maja większego znaczenia. Obojętne jest wiec,czy nowe koryto zostanie zachowane czy tez pierwszy meander przy dużym nakładzie finansowym przywrócony zostanie do stanu sprzed powodzi w roku 1997.Nie ma również zagrożenia dla polskich miejscowości Chałupki oraz Zabełków, których obszary zabudowane znajdują się poza terenem zalewowym. Faktem jest i pozostaje jednak to, ze Bohumin jest zbudowany na terenach zalewowych i jego ochrona przeciwpowodziowa nie obejdzie się bez budowy obwałowań.

 

Wartości przyrodnicze

 


Po obu stronach meandrów granicznych przeprowadzono mapowanie naturalnych siedlisk, gatunków roślinnych i zwierzęcych, zgodnie ż „dyrektywą siedliskową" 92/43/EEC. Po stronie czeskiej przeprowadzone zostało również mapowanie gatunków ptaków zgodnie z „dyrektywą plą­su;" 79/409/EEC. Mapowanie jest podstawowym krokiem do stworzenia europejskiej sieci obszarów chronionych NATURA 2000. Do wykonania tego zadania zobowiązały się oba kraje kandydujące do Unii Europejskiej, Republika Czeska oraz Rzeczpospolita Polska. Rzeka tworzy granicę państwa, której nie respektują ani rośliny, ani zwierzęta. Na lewym i pra­wym brzegu Odry zachowane zostały jednakowe siedliska naturalne. Różnią się one jednak strukturą wiekową oraz stopniem zachowania.
Załączniki I i II „dyrektywy siedliskowej" podają listy prio­rytetowych (*) oraz innych typów siedlisk i gatunków. Wszelkie miejsca występowania priorytetowych gatunków oraz typów siedlisk muszą zostać wyznaczone jako obszary szczególnej ochrony (tzw. SAC). Państwa członkowskie zobowiązane są włączyć SAC do sieci obszarów NATURA 2000. Podczas mapowania przepro­wadzonego w sezonie wegeta­cyjnym 2002 zidentyfikowano następujące siedliska (przy nazwach typów siedlisk poda­jemy w nawiasie kod z „dyrek­tywy siedliskowej"):
-naturalne wody stojące eutroficzne(3150)
-rzeki nizinne i podgórskie z roślinnością wodną (3260)
-muliste brzegi rzek (3270)
-hydrofilne zbiorowiska ziołoroślowe (6430)
-nizinne łąki kośne(6510)
-lasy łęgowe i nadrzeczne zarośla wierzbowe (91E0*)
-łęgowe lasy dębowe-wiązowo-jesionowe (91F0)


W wielu miejscach Odry granicznej występują łachy żwirowe o różnym stopniu rozwoju - bez wegetacji oraz z pokrywą roślinną. Rzeczne łachy żwirowe nie są wyszczególnione w „dyrektywie siedliskowej". Niemniej były również mapowane, ponieważ związanych z nimi jest wiele zagrożonych gatunków zwierząt i roślin.
Na obserwowanym obszarze żyją i rozmnażają się:
Motyle - modraszek nausitous i czerwończyk nieparek
Chrząszcze - pachnica dębowa*
Ryby - różanka, piskorz
Płazy - kumak nizinny i kumak górski
Ptaki - zimorodek
Ssaki - bóbr europejski i wydra, które znajdują się na listach „dyrektywy siedliskowej" oraz „dyrektywy ptasiej".
Listę gatunków zagrożonych uzupełnia ponad 30 kolejnych zwierząt chronionych zgodnie z czeską i polską ustawą o ochronie przyrody. Dzięki stale poprawiającej się jakości wód, procesom korytotwórczym oraz zalewaniu obszarów zalewowych zagwa­rantowana jest wysoka różnorodność siedlisk i gatunków. Wartość przyrodnicza meandrów jest bezsporna i zasługuje na całkowitą ochronę.
Czeska część meandrów znajduje się na znaczącym obszarze ptasim (tzw. IBA) Hermansky stav - Strużka. W żadnym z obu krajów meandry nie są na razie włączone do listy szczególnie chronionych obszarów. Rozpoczęto rozmowy na temat objęcia ich ochroną zgodnie z odpowiednimi krajowymi przepisami prawny­mi o ochronie przyrody i istnieje nadzieja, że rozmowy te zostaną pomyślnie zakończone w połowie roku 2003. W związku z występowaniem priorytetowych łęgów z olszą czarną i jesionem oraz pachnicy dębowej, jak również w związku z istnieniem IBA, meandry graniczne Odry powinny zostać włączone zarówno do czeskiej jak i polskiej sieci obszarów NATURA 2000.